Dưới đây là infographic tóm tắt nội dung bài viết: Tại sao DX Ngành xây dựng bây giờ hoặc không bao giờ?
Mở đầu: Khi “Cơn bão hoàn hảo” đổ bộ công trường
Là một người đã dành hơn 15 năm lăn lộn tại các công trường từ cái nắng gay gắt của miền Trung Việt Nam cho đến những dự án đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối tại Tokyo, Nhật Bản, tôi thấu hiểu mùi vị của “máu và mồ hôi” trong ngành xây dựng. Chúng ta tự hào vì tạo nên những biểu tượng chọc trời, nhưng lại thường xuyên đau đầu vì những bài toán cũ kỹ: thất thoát vật tư, chậm tiến độ và biên lợi nhuận mỏng như tờ giấy.
Ngành xây dựng Việt Nam đang đứng trước một nghịch lý lớn chưa từng có. Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là động lực chính cho ngành xây dựng của Việt Nam. Trong nửa đầu năm 2024, dòng vốn FDI đạt khoảng 433,7 nghìn tỷ đồng (18 tỷ USD), tăng 10,9% so với cùng kỳ năm ngoái (theo số liệu từ EOS Global Expansion), nhưng nghịch lý thay, số lượng nhà thầu báo lỗ hoặc phá sản vẫn gia tăng. Bạn có bao giờ tự hỏi: Tại sao doanh thu tăng nhưng lợi nhuận ròng lại không đuổi kịp? Tại sao chúng ta vẫn quản lý dự án nghìn tỷ bằng những file Excel rời rạc và những nhóm Zalo trôi tin liên tục?
Câu trả lời nằm ở hai chữ: Hiệu quả. Trong khi ngành tài chính, bán lẻ đã “lột xác” hoàn toàn, thì ngành xây dựng – vẫn nằm trong nhóm có mức độ số hóa thấp nhất thế giới. Nhưng sự “bình chân như vại” đó đã kết thúc. Năm 2025 không còn là lúc để chúng ta bàn về khái niệm Chuyển đổi số ngành Xây dựng nữa, mà là thời điểm “Bây giờ hoặc Không bao giờ”.
Bài viết này sẽ không nói về những lý thuyết sáo rỗng. Chúng ta sẽ đi sâu vào phân tích bối cảnh thực tế, sức ép từ chính sách Chính phủ và lộ trình “sống còn” cho doanh nghiệp xây dựng Việt Nam.
1. “Cơn bão hoàn hảo”: 3 Sức ép sinh tử buộc phải chuyển mình
Không phải ngẫu nhiên mà từ khóa DX (Digital Transformation) lại nóng lên trong các cuộc họp hội đồng quản trị gần đây. Doanh nghiệp xây dựng đang bị kẹp giữa ba gọng kìm áp lực khổng lồ mà nếu không thay đổi, sự đào thải là tất yếu.
Sức ép 1: Bão giá nguyên vật liệu và “cơn khát” nhân lực
Bài toán chi phí:
Bất kỳ ai làm thầu cũng “toát mồ hôi” khi nhìn bảng giá thép, xi măng, cát biến động theo ngày. Sự đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu và lạm phát đã bào mòn biên lợi nhuận vốn đã thấp của ngành (thường chỉ 4-6%). Theo các báo cáo thị trường, 98% các dự án xây dựng lớn thường bị đội vốn hoặc trễ tiến độ do quản lý yếu kém. Nếu không có công nghệ để kiểm soát lãng phí (waste management), nhà thầu sẽ cầm chắc phần thua lỗ ngay khi vừa ký hợp đồng.
Khủng hoảng nhân lực:
Một thực tế đau lòng mà tôi quan sát thấy: Giới trẻ ngày nay không còn mặn mà với công việc tay chân nặng nhọc, bụi bặm. Họ thà chạy Grab hoặc làm công nhân nhà máy có điều hòa hơn là phơi nắng trộn bê tông. Sự thiếu hụt lao động lành nghề buộc chúng ta phải tìm đến máy móc và công nghệ để bù đắp năng suất. Đây là lúc Công Nghệ Số Trong Xây Dựng không còn là lựa chọn, mà là cứu cánh.
Sức ép 2: “Gậy chỉ huy” từ Chính phủ – Quyết định 258/QĐ-TTg
Đây là yếu tố quan trọng nhất thay đổi cuộc chơi tại Việt Nam. Chuyển đổi số không còn là sự lựa chọn “thích thì làm”, mà đã trở thành mệnh lệnh hành chính và điều kiện tiên quyết để đấu thầu.
Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 258/QĐ-TTg phê duyệt Lộ trình áp dụng Mô hình thông tin công trình (BIM). Cụ thể:
- Từ năm 2023: Bắt buộc áp dụng BIM đối với công trình cấp I, cấp đặc biệt sử dụng vốn đầu tư công.
- Từ năm 2025: Mở rộng bắt buộc sang các công trình cấp II.
Điều này có nghĩa là: Nếu doanh nghiệp của bạn muốn đấu thầu các dự án hạ tầng, giao thông, hay các dự án lớn của nhà nước, bạn bắt buộc phải có năng lực BIM và số hóa. Ngay cả các chủ đầu tư tư nhân lớn như Vingroup, Masterise, Novaland cũng đã yêu cầu chuẩn này để đảm bảo chất lượng. Nếu không chuyển đổi, bạn sẽ tự loại mình ngay từ “vòng gửi xe”.
Sức ép 3: Đối thủ đã bắt đầu “vũ trang” tận răng
Đừng nghĩ đối thủ của bạn vẫn đang ngủ quên. Theo Báo cáo Digital Adoption in Construction 2025 của Deloitte, trung bình một doanh nghiệp xây dựng hiện nay đang sử dụng 6.2 công nghệ khác nhau (tăng 20% so với năm trước).
Họ đang âm thầm ứng dụng AI để dự báo rủi ro, dùng Drone để khảo sát địa hình trong vài giờ thay vì vài ngày, và dùng ERP để quản lý dòng tiền real-time. Khi đối thủ có thể báo giá chính xác hơn, thi công nhanh hơn 20% và ít tai nạn hơn nhờ công nghệ, họ sẽ thắng thầu. Bạn sẽ mất thị phần nếu vẫn giữ cách quản lý thủ công.
2. Lối thoát hẹp hay Cánh cửa rộng?
Nhiều lãnh đạo doanh nghiệp tâm sự với tôi rằng: “Chi phí đầu tư phần mềm đắt quá, liệu có lại vốn không?”. Đừng nhìn chuyển đổi số như một khoản “chi phí”, hãy nhìn nó như một khoản “đầu tư” sinh lời. Dữ liệu từ McKinsey khẳng định rằng việc số hóa có thể giúp ngành xây dựng tăng năng suất từ 14-15% và giảm chi phí từ 4-6%. Với một dự án ngàn tỷ, con số 4% tiết kiệm được là cả một gia tài.
Cụ thể, DX giải quyết 3 bài toán đau đầu nhất:
1. Kiểm soát dòng tiền và “Cắt ngọn” lãng phí
Thay vì chờ đến cuối tháng kế toán mới tổng hợp xong hóa đơn đỏ để biết “lỗ lãi”, các hệ thống quản trị hiện đại (Construction ERP) cho phép CEO xem báo cáo Real-time (thời gian thực). Bạn biết chính xác hôm nay công trường A đã tiêu tốn bao nhiêu bao xi măng, bao nhiêu giờ công. Nếu có sự chênh lệch bất thường so với định mức, hệ thống sẽ cảnh báo ngay lập tức để bạn can thiệp, ngăn chặn thất thoát vật tư – vấn nạn muôn thuở của ngành.
2. Digital Twin và Sự minh bạch tuyệt đối
Một khái niệm đang làm mưa làm gió là Digital Twin (Bản sao số). Vậy Digital Twin là gì? Hiểu đơn giản, đó là việc tạo ra một phiên bản ảo hoàn chỉnh của công trình trên máy tính trước khi xây thật.
Nhờ Digital Twin và BIM, các xung đột giữa đường ống nước, đường điện và kết cấu bê tông được phát hiện và xử lý ngay trên bản vẽ 3D, thay vì đợi thợ xây xong mới thấy vướng và phải đập đi làm lại. Sự minh bạch này giúp Chủ đầu tư, Tư vấn và Nhà thầu “nói cùng một ngôn ngữ”, giảm thiểu tranh chấp pháp lý.
3. An toàn lao động là số 1
Ở Nhật Bản, an toàn là tôn chỉ. Tại Việt Nam, chúng ta đang dần tiệm cận tiêu chuẩn đó nhờ công nghệ. Các thiết bị IoT và Camera AI có thể giám sát việc tuân thủ bảo hộ lao động (như việc đội mũ bảo hiểm), cảnh báo khu vực nguy hiểm trước khi tai nạn xảy ra. Theo Deloitte, các doanh nghiệp trưởng thành về số hóa có khả năng giảm thiểu tai nạn lao động tốt hơn 50%.
3. Lộ trình Chuyển đổi số “Thực chiến”: Từ Tư duy đến Hành động
Nhiều doanh nghiệp thất bại vì “tham” – muốn làm tất cả cùng lúc, mua những phần mềm triệu đô về rồi… bỏ xó. Để thành công, chúng ta cần một lộ trình bài bản, “liệu cơm gắp mắm”. Bạn có thể tham khảo cách Đánh Giá Mức Độ Chuyển Đổi Số Xây Dựng để biết mình đang ở đâu.
Giai đoạn 1: Số hóa dữ liệu (Digitization) – “Xây móng”
Đừng vội mơ về AI hay Robot. Hãy bắt đầu bằng việc loại bỏ giấy tờ.
- Mục tiêu: Chuyển đổi toàn bộ bản vẽ giấy, báo cáo nhật ký thi công, phiếu yêu cầu vật tư sang định dạng số (PDF, Excel, Cloud storage).
- Hành động: Thiết lập môi trường làm việc chung (CDE – Common Data Environment). Dữ liệu phải được lưu trữ tập trung, dễ truy xuất, không còn cảnh “tam sao thất bản” qua Zalo.
Giai đoạn 2: Quy trình hóa & BIM (Process & BIM) – “Dựng khung”
Đây là giai đoạn then chốt để tuân thủ Quyết định 258. Chúng ta cần tập trung vào Chuyển đổi số ngành xây dựng với BIM.
- Mục tiêu: Áp dụng BIM (Building Information Modeling) vào thiết kế, bóc tách khối lượng và quản lý thi công.
- Hành động: Sử dụng các phần mềm như Revit, Tekla, Navisworks. Thiết lập quy trình phê duyệt online. Kỹ sư hiện trường dùng máy tính bảng để xem bản vẽ 3D thay vì cầm bản vẽ A0 rách nát.
Giai đoạn 3: Tự động hóa & Tối ưu (Automation & Intelligence) – “Hoàn thiện”
Khi đã có dữ liệu sạch và quy trình chuẩn, hãy để công nghệ làm việc thay con người.
- Mục tiêu: Tối ưu hóa năng suất, dự báo rủi ro.
- Hành động: Sử dụng AI để phân tích dữ liệu dự báo tiến độ, dùng Drone để đo đạc trắc địa với độ chính xác milimet, dùng cảm biến IoT để quản lý bảo dưỡng máy móc.
4. Case Study: Bài học từ những người tiên phong
Nhìn vào thị trường Việt Nam, Coteccons và Hòa Bình là những “người khổng lồ” đã chứng minh hiệu quả của DX.
- Coteccons và Landmark 81: Họ đã áp dụng mô hình Design & Build kết hợp với BIM cực kỳ sâu sắc. Việc quản lý xung đột thiết kế ngay từ trên máy tính giúp họ thi công phần móng khối lớn (Mat foundation) kỷ lục thế giới một cách trơn tru, rút ngắn tiến độ thần tốc.
- Hệ sinh thái VinHomes: Họ yêu cầu các nhà thầu phải có năng lực BIM để tham gia vào chuỗi cung ứng. Điều này tạo ra một áp lực tích cực, buộc các nhà thầu phụ cũng phải “số hóa” để được chơi cùng sân chơi với người lớn.
Bài học rút ra: Họ không đợi công nghệ hoàn hảo mới làm, họ làm để hoàn thiện quy trình. Họ chấp nhận đau thương ban đầu (chi phí đào tạo, thay đổi thói quen) để hái quả ngọt về sau.
5. Kết luận: Đừng để “Chậm chân” thành “Thua cuộc”
Chuyển đổi số ngành xây dựng không còn là câu chuyện của tương lai xa vời, nó đang diễn ra ngay tại công trường bên cạnh bạn. Với sức ép từ chính sách vĩ mô và thị trường cạnh tranh khốc liệt, sự chần chừ chính là rủi ro lớn nhất.
Lời khuyên tâm huyết cho lãnh đạo doanh nghiệp xây dựng:
- Tư duy lại (Mindset): Đừng coi IT là bộ phận hỗ trợ (Back-office), hãy coi đó là vũ khí chiến lược. Lãnh đạo phải là người am hiểu và quyết liệt nhất.
- Bắt đầu nhỏ (Start Small): Chọn một dự án thí điểm để áp dụng BIM hoặc phần mềm quản lý, đo lường hiệu quả rồi nhân rộng. Đừng cố gắng thay đổi cả bộ máy trong một đêm.
- Đào tạo con người: Công nghệ chỉ chiếm 20%, 80% thành bại nằm ở con người. Hãy đào tạo đội ngũ kỹ sư của bạn ngay hôm nay, biến họ thành những “kỹ sư số”.
Như Klaus Schwab đã nói: “Trong kỷ nguyên số, cá lớn không nuốt cá bé. Cá nhanh sẽ nuốt cá chậm.” Đừng để doanh nghiệp của bạn trở thành chú cá chậm chạp trong dòng chảy xiết này.
NexContech.vn là cổng thông tin chuyên về Contech (Construction Technology), cập nhật liên tục xu hướng và giải pháp công nghệ mới nhất cho ngành xây dựng tại Việt Nam, bao gồm DX, AI, Robotics và các nền tảng SaaS chuyên dụng. Hãy đồng hành cùng chúng tôi để kiến tạo tương lai xây dựng bền vững và hiệu quả.
Q&A: Câu hỏi thường gặp về Chuyển đổi số Xây dựng
1. Doanh nghiệp quy mô nhỏ (SME) có cần áp dụng BIM không?
- Trả lời: Có, nhưng ở mức độ phù hợp. Dù chưa bắt buộc với tất cả công trình tư nhân nhỏ, nhưng việc áp dụng BIM giúp SME giảm sai sót, tiết kiệm vật tư và tăng uy tín vượt trội khi chào thầu với các chủ đầu tư lớn.
2. Chi phí chuyển đổi số cho công ty xây dựng là bao nhiêu?
- Trả lời: Không có con số cố định. Nó phụ thuộc vào quy mô và công nghệ. Bạn có thể bắt đầu với vài triệu đồng/tháng cho phần mềm SaaS quản lý công việc, hoặc hàng tỷ đồng cho hệ thống ERP/BIM toàn diện.
3. Rào cản lớn nhất khi chuyển đổi số ngành xây dựng là gì?
- Trả lời: Là tư duy và thói quen. Ngành xây dựng vốn quen với cách làm việc truyền thống, “trăm hay không bằng tay quen”. Việc thuyết phục kỹ sư trưởng hay cai thầu sử dụng iPad thay vì sổ tay là thách thức lớn nhất về văn hóa doanh nghiệp.
4. BIM có phải là tất cả của chuyển đổi số xây dựng không?
- Trả lời: Không. BIM là lõi (core), nhưng chuyển đổi số còn bao gồm quản trị doanh nghiệp (ERP), quản lý nhân sự (HRM), quản lý mua sắm (Procurement) và các công nghệ hiện trường (IoT, Drone).
5. Quyết định 258/QĐ-TTg ảnh hưởng thế nào đến nhà thầu tư nhân?
- Trả lời: Trực tiếp ảnh hưởng nếu bạn tham gia dự án vốn nhà nước. Gián tiếp ảnh hưởng vì nó tạo ra một “chuẩn mực mới” cho thị trường. Các chủ đầu tư tư nhân cũng sẽ dần yêu cầu chuẩn này để đảm bảo chất lượng dự án.
