Là một người đã lăn lộn nhiều năm quản lý dự án từ những công trường đầy bụi bặm ở Việt Nam cho đến môi trường kỷ luật thép tại Nhật Bản, tôi nhận thấy ngành xây dựng đang đứng trước một nghịch lý vĩ đại. Trong khi báo đài ra rả nói về AI trong xây dựng, về những con Robot xây dựng tự động xây nhà, thì thực tế tại công trường, năng suất lao động của anh em kỹ sư, công nhân gần như dậm chân tại chỗ suốt 20 năm qua.
Theo thống kê từ McKinsey, xây dựng là ngành có mức độ số hóa thấp thứ 2 thế giới, vinh dự chỉ đứng trên… ngành săn bắn và nông nghiệp. Cơn sốt Chuyển Đổi Số Trong Ngành Xây Dựng đã khiến hàng loạt doanh nghiệp, từ các “ông lớn” đến các nhà thầu SME, lao vào cuộc đua công nghệ như thiêu thân. Mua phần mềm BIM tiền tỷ, trang bị iPad, flycam… nhưng kết quả thì sao? 70% đến 95% các dự án này thất bại hoặc không đạt được hiệu quả như bánh vẽ ban đầu (Nguồn: Cafef.vn).
Bài viết này không phải là lý thuyết suông. Đây là bản “khám nghiệm tử thi” những thất bại đau đớn nhất, từ cú ngã 2 tỷ USD của Katerra đến những lỗi sơ đẳng của nhà thầu Việt, để chúng ta cùng rút ra bài học sinh tồn.
1. Thực Trạng: Khi “Số Hóa” Trở Thành “Rác”
Trước khi bàn về giải pháp cao siêu, hãy nhìn thẳng vào sự thật trần trụi mà ít ai dám nói công khai.
Những con số biết nói
- 96% dữ liệu bị vứt vào sọt rác: Một con số giật mình từ FMI Corp. Ngành E&C (Engineering & Construction) thu thập hàng núi dữ liệu mỗi ngày, nhưng 96% trong số đó không bao giờ được sử dụng lại. Chúng nằm “chết” trong các file PDF, những email rời rạc hoặc trong ổ cứng cá nhân của một kỹ sư nào đó đã nghỉ việc.
- Năng suất “rùa bò”: Trong khi ngành sản xuất (Manufacturing) tăng năng suất gấp đôi, thì ngành xây dựng chỉ tăng lẹt đẹt 1% mỗi năm. Thậm chí có giai đoạn còn đi lùi.
- Chi phí Rework (Làm lại): Chiếm tới 5-12% tổng giá trị dự án. Nguyên nhân muôn thuở: “Ông thiết kế vẽ một đằng, ông thi công làm một nẻo”.
Tại sao DX trong xây dựng lại “khó nhằn” đến thế?
Đừng vội so sánh xây dựng với sản xuất ô tô. Một chiếc Toyota được lắp ráp trong nhà máy máy lạnh với quy trình lặp lại 100%. Còn xây dựng?
- Mỗi dự án là một nguyên mẫu (Prototype): Địa hình khác, thời tiết khác, và quan trọng nhất là con người khác.
- Chuỗi cung ứng manh mún: Một tòa nhà cao tầng cần sự phối hợp của 50 nhà thầu phụ, hàng trăm nhà cung cấp. Để tất cả “nói cùng một ngôn ngữ” là điều cực khó.
- Văn hóa “Bùn đất” vs “Máy lạnh”: Sự xung đột giữa văn phòng (nơi vẽ BIM) và công trường (nơi đổ bê tông) tạo ra một hố sâu ngăn cách mà chưa phần mềm nào lấp đầy được.
Khái niệm cần nhớ: “Digitizing Chaos” (Số hóa sự hỗn loạn). Nếu quy trình của bạn đang tồi tệ, việc áp dụng công nghệ chỉ làm cho nó tồi tệ… với tốc độ nhanh hơn thôi.
2. Sự Sụp Đổ Của Katerra – “Tesla Của Ngành Xây Dựng”
Nếu bạn nghĩ “có tiền là làm được chuyển đổi số”, hãy nhìn vào tấm gương Chuyển Đổi Số Xây Dựng Thất Bại của Katerra. Được SoftBank rót hơn 2 tỷ USD, Katerra từng được kỳ vọng là “Tesla của ngành xây dựng” với mô hình tích hợp dọc (Vertical Integration) và công nghệ module hóa.
Tháng 6/2021, Katerra nộp đơn phá sản. Vì sao một gã khổng lồ lại ngã ngựa đau đớn thế?
Nguồn: Cafef.vn
Sai lầm #1: Sự ngạo mạn của dân công nghệ
Lãnh đạo Katerra đa phần là dân điện tử, phần mềm. Họ nhìn ngành xây dựng truyền thống bằng nửa con mắt, cho rằng các nhà thầu cũ kỹ là “lạc hậu”. Họ cố áp đặt tư duy sản xuất iPhone vào việc xây chung cư.
Bài học: Bạn không thể “Ctrl+Z” một bức tường bê tông đã đổ sai. Sự thiếu tôn trọng kinh nghiệm thực chiến (domain expertise) đã khiến họ trả giá.
Sai lầm #2: Ôm đồm tất cả
Katerra muốn làm tất cả: Tự thiết kế, tự sản xuất vật liệu, tự thi công, tự logistic. Họ bỏ qua hệ sinh thái nhà thầu phụ địa phương. Kết quả? Chi phí vận chuyển bê tông đúc sẵn đi hàng ngàn dặm còn đắt hơn việc thuê thợ đổ tại chỗ.
Sai lầm #3: Mở rộng quá nhanh
Chưa hoàn thiện quy trình ở một dự án, họ đã nhận hàng chục dự án. Lỗi kỹ thuật nhân bản hàng loạt, dẫn đến chi phí sửa chữa khổng lồ.
3. Bốn “Tử Huyệt” Khiến Doanh Nghiệp Việt Nam Thất Bại
Quay trở lại Việt Nam, qua quan sát và tư vấn cho nhiều đơn vị, tôi thấy các doanh nghiệp (đặc biệt là SME) thường dính vào 4 cái bẫy sau:
Tử huyệt 1: Mua phần mềm trước, Xây quy trình sau
Sếp đi hội thảo thấy phần mềm hay, mua về ép anh em dùng.
- Thực tế: Anh em đang quen duyệt vật tư qua Zalo, báo cáo miệng. Giờ bắt nhập liệu vào phần mềm nhưng sếp… vẫn chỉ check Zalo.
- Hậu quả: Nhân viên phải làm việc gấp đôi (vừa làm giấy, vừa nhập máy), sinh ra tâm lý chống đối.
Tử huyệt 2: “Lãnh địa cát cứ” và nỗi sợ minh bạch
Ở Việt Nam, thông tin là quyền lực.
- Ông Vật tư không muốn ông Kỹ thuật biết giá thật.
- Ông Chỉ huy trưởng không muốn Văn phòng biết quân số thực tế.
Khi áp dụng ERP hay CDE, mọi thứ phơi bày ra ánh sáng. Sự kháng cự ngầm (Passive aggressive) bắt đầu: nhập liệu sai, trì hoãn, đổ lỗi phần mềm “ngu”.
Tử huyệt 3: Ảo tưởng về BIM
Nhiều chủ đầu tư yêu cầu áp dụng BIM, nhưng thực chất chỉ là “vẽ hình 3D cho đẹp” để làm màu bán hàng.
- Nếu bạn chưa hiểu rõ BIM là gì?, xin đừng vội triển khai.
- Vấn đề: Mô hình không chứa dữ liệu (Non-information model).
- Kết quả: Ra công trường, kỹ sư vẫn cầm bản vẽ 2D giấy. Việc Chuyển đổi số ngành xây dựng với BIM thất bại toàn tập vì mô hình 3D không giúp ích gì cho bóc tách hay quản lý xung đột.
Tử huyệt 4: Dữ liệu bị cô lập
Kế toán dùng Misa, Kỹ thuật dùng Project/Revit, giao tiếp qua Zalo. Không có sự liên thông. Giám đốc muốn biết “Dự án A lãi hay lỗ ngay lúc này?” thì phải đợi 1 tuần để nhân viên cộng tay Excel. Lúc đó thì “sự đã rồi”.
4. Chiến Lược “Thoát Hiểm”: Lộ Trình 5 Bước Thực Chiến
Để không đi vào vết xe đổ của Katerra, doanh nghiệp cần tiếp cận chuyển đổi số một cách thực dụng (Pragmatic Digitalization).
Bước 1: Xác định “Nỗi đau” (Pain Point) thay vì “Công nghệ”
Đừng hỏi: “Nên mua phần mềm gì?”. Hãy hỏi: “Tại sao vật tư luôn thất thoát 5%?” hay “Tại sao luôn trễ tiến độ?”. Thuốc phải chữa đúng bệnh.
Bước 2: Chuẩn hóa quy trình
Trước khi số hóa, hãy làm sạch quy trình. Cách đặt tên file bản vẽ đã thống nhất chưa? Nếu chưa, hệ thống dữ liệu chung (CDE) sẽ sớm trở thành bãi rác kỹ thuật số.
Bước 3: Đào tạo tư duy trước kỹ năng
Hãy cho nhân sự thấy công nghệ giúp họ về nhà sớm hơn, chứ không phải để theo dõi họ. Thay vì làm biên bản giấy, dùng app chụp ảnh ký số ngay tại hiện trường.
Bước 4: Bắt đầu nhỏ, thắng nhanh
Chọn một dự án thí điểm (Pilot). Chọn một đội ngũ tư duy mở nhất. Thành công ở dự án này sẽ là “bằng chứng thép” để thuyết phục cả công ty.
Bước 5: Hướng tới Digital Twin và Dữ liệu là tài sản
Hãy coi dữ liệu quan trọng như sắt thép. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là BIM, mà là tiến tới Digital Twin là gì? – nơi bản sao số song hành cùng công trình thực tế, giúp quản lý trọn đời dự án từ thiết kế đến vận hành.
5. Kết Luận
Chuyển đổi số trong xây dựng không phải là cuộc đua xem ai có nhiều license phần mềm hơn. Đó là cuộc cách mạng về tư duy quản trị.
Thất bại của Katerra là lời cảnh tỉnh đanh thép: Công nghệ chỉ là công cụ, không phải đấng cứu thế. Đối với doanh nghiệp Việt, con đường thành công nằm ở sự kỷ luật trong những việc nhỏ nhất và sự kiên trì thay đổi văn hóa làm việc.
Đừng để chuyển đổi số trở thành một phong trào. Hãy coi nó là con đường duy nhất để sinh tồn.
NexContech.vn là cổng thông tin chuyên về Contech (Construction Technology), cập nhật liên tục xu hướng và giải pháp công nghệ mới nhất cho ngành xây dựng tại Việt Nam, bao gồm DX, AI, Robotics và các nền tảng SaaS chuyên dụng.
